Newsletter
Podaj swój adres e-mail, jeżeli chcesz otrzymywać informacje o nowościach i promocjach.
POZOSTAŁE PUBLIKACJE
Pakiet „Nowego Napisu” nr 1
Pakiet „Nowego Napisu” nr 1
50,00 zł 37,50 zł
szt.
Liryka i fenomenologia
Liryka i fenomenologia
25,00 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 2
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 2
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 2
Pakiet "Nowego Napisu" nr 2
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Tancerz - Stefan Türschmid
Tancerz - Stefan Türschmid
29,90 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 3
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 3
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 3
Pakiet "Nowego Napisu" nr 3
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Formalina - Maciej Filipek
Formalina - Maciej Filipek
24,90 zł
szt.
niedoskonałości - Ewa Frączek
niedoskonałości - Ewa Frączek
24,90 zł
szt.
Pakiet e-booków Dziennik pandemiczne
Pakiet e-booków Dziennik pandemiczne
74,70 zł 59,76 zł
szt.
Różaglon - Filip Matwiejczuk
Różaglon - Filip Matwiejczuk
20,00 zł
szt.
Rozmowy z Różewiczem - Jan Polkowski
Rozmowy z Różewiczem - Jan Polkowski
19,90 zł
szt.
Dramaty wybrane - Marek Kochan
Dramaty wybrane - Marek Kochan
16,00 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 4
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 4
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 4
Pakiet "Nowego Napisu" nr 4
50,00 zł 37,50 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 5
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 5
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 5
Pakiet "Nowego Napisu" nr 5
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Ość wieloryba - Lesław Nowara
Ość wieloryba - Lesław Nowara
25,00 zł
szt.
Maciej Raś, Elegie
Maciej Raś, Elegie
13,00 zł
szt.
Większe - Tomasz Dalasiński
Większe - Tomasz Dalasiński
13,00 zł
szt.
Nekrotrip - Piotr Jemioło
Nekrotrip - Piotr Jemioło
20,00 zł
szt.
Apokalipsa psa - Adam Leszkiewicz
Apokalipsa psa - Adam Leszkiewicz
19,90 zł
szt.
Egotyki i niewiersze - Bogdan Jaremin
Egotyki i niewiersze - Bogdan Jaremin
20,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 6/7
Pakiet "Nowego Napisu" nr 6/7
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Iskra i kamień - Paweł Hohmann
Iskra i kamień - Paweł Hohmann
39,90 zł
szt.
B.Bomb - Marta Kozłowska
B.Bomb - Marta Kozłowska
39,90 zł
szt.
Głosy - Jan Polkowski
Głosy - Jan Polkowski
15,00 zł
szt.
Żywioły - Maciej Mazurek
Żywioły - Maciej Mazurek
15,00 zł
szt.
Ptaki, ptaszki - Mirosław Dzień
Ptaki, ptaszki - Mirosław Dzień
15,00 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika dramat nr 8
Nowy Napis. Liryka, epika dramat nr 8
18,00 zł
szt.
Wysokie słońce - Łukasz Barys
Wysokie słońce - Łukasz Barys
24,90 zł
szt.
Pieśni - Damian Kowal
Pieśni - Damian Kowal
24,90 zł
szt.
E-book B.Bomb - Marta Kozłowska
E-book B.Bomb - Marta Kozłowska
24,90 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 8
Pakiet "Nowego Napisu" nr 8
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Jedenaście metafor - Marek Czuku
Jedenaście metafor - Marek Czuku
20,00 zł
szt.
Wiersze cytowane - Anna Bańkowska
Wiersze cytowane - Anna Bańkowska
20,00 zł
szt.
Tajemnia - Janusz Andrzejczak
Tajemnia - Janusz Andrzejczak
20,00 zł
szt.
Szczęście - Tamara Bołdak-Janowska
Szczęście - Tamara Bołdak-Janowska
20,00 zł
szt.
Pakiet Nowego Dokumentu Tekstowego 2019
Pakiet Nowego Dokumentu Tekstowego 2019
129,60 zł 90,72 zł
szt.
Zaloguj się
Nie pamiętasz hasła? Zarejestruj się

Zagubiony wpośród obcych. Zygmunt Haupt – pisarz, wygnaniec, outsider - Paweł Panas

Dostępność: duża ilość
Wysyłka w: 48 godzin
Cena: 25,00 zł 25.00
ilość szt.

towar niedostępny

dodaj do przechowalni
Ocena: 0
Kod produktu: B090-4345C

Opis

Próba krytycznej wiwisekcji dorobku epistolarnego Haupta to przedsięwzięcie pionierskie, poprzedzone przez liczne poszukiwania i szczegółowe ustalenia dokumentacyjne (nieznane do tej pory fragmenty korespondencji), co samo w sobie stanowi istotną zasługę autora.

Mamy zatem do czynienia z wyrazistym zakreśleniem obszaru badań, zreferowaniem celu własnych poszukiwań.Jawi się on jako ambitna próba rekonstrukcji samoświadomości twórczej Haupta, zdeterminowanej przez kondycję wygnańca, ulegającą na przestrzeni lat ewolucji i przechodzącą w figurę outsidera.

Panas proponuje nam Haupta nieoczywistego, widzianego zarówno od strony jego warsztatu pisarskiego będącego przedmiotem badań tekstologicznych, światopoglądu twórczego ujawniającego się poprzez deklaracje w pismach z pozoru marginalnych, ale też poprzez konkretne działania natury „technicznej”, wreszcie od strony wzajemnych relacji pomiędzy epistolografią a zasadniczą częścią twórczości w postaci komponowanych (wydanych i niewydanych) zbiorów opowiadań.

 

Wstęp

O potrzebie opisywania historii literatury z uwzględnieniem perspektywy wygnańczej dyskutuje się i pisze w światowym literaturoznawstwie już od dawna. W tym celu powoływane są nowe stowarzyszenia i konsorcja badawcze, organizowane naukowe konferencje i panele dyskusyjne, ukazują się drukiem kolejne tomy studiów. Samo tylko zestawienie literatury przedmiotu w języku angielskim chociażby z ostatnich kilku lat znacznie przekroczyłoby rozmiary tej książki. A przecież należałoby dodatkowo uwzględnić prace powstające w innych językach, chociażby francuskim, gdyż we Francji zagadnienia te są aktualnie niezwykle ważnym elementem uprawianych badań literackich. Oczywiście, opisywana sytuacja w pewnym stopniu związana jest z określonymi trendami społecznymi, politycznymi oraz kulturowymi. Jest zatem rodzajem odpowiedzi na zapotrzebowania i motywacje płynące spoza świata litera tury, chociaż na różne sposoby nadal pozostające z nim w związku. Trudno więc nie dojrzeć w tym wszystkim pewnego rodzaju mody intelektualnej oraz – częściowo zrozumiałej – potrzeby zabiegania o zewnętrzne środki służące finansowaniu instytucji naukowych. To jednak nie wszystko. Gdyby pozostać jedynie na tym poziomie opisu interesującego mnie zjawiska, byłoby to wysoce niesprawiedliwe, jednostronne i powierzchowne podejście do problemu. Faktem jest bowiem, że popularność tej tematyki bierze się także z obserwacji zmian zachodzących w łonie samej literatury oraz z wieloletnich zaniedbań wynikających z pomijania lub lekceważenia określonej problematyki przez kolejne pokolenia badaczy, dla których kwestie wygnańcze były albo domeną płaszczyzny egzystencjalnej (a zatem w tradycyjnych ujęciach przynajmniej częściowo odseparowanej od dziedziny „literackości”), albo kwestią konstrukcji retorycznych lub artystycznych konwencji (więc zagadnieniem stricte literackim, wiążącym się zazwyczaj z jednoczesną trywializacją istotnych odniesień do sfery biograficznej).

Ożywienie tematyki wygnańczej w badaniach literackich związane jest z jej istotnym przewartościowaniem oraz idącymi za tym zmianami w samym podejściu analityczno-badawczym. Na gruncie polskiego literaturoznawstwa pisał na ten temat Jerzy Święch, który konsekwentnie postulował potrzebę zwiększenia wysiłków w tym zakresie także wśród krajowych badaczy, chociażby ze względu na rangę problematyki w historii polskiej literatury XX wieku:

Zaiste, nie ma przesady w stwierdzeniu, że wiek XX był wiekiem wygnańców. Słowo „wygnanie” zrobiło karierę może jak żadne inne, ale co ono naprawdę znaczy? Czy bycie emigrantem i bycie wygnańcem to jedno i to samo? Czy chodzi tylko o dwa zwykłe synonimy czy może jeszcze o coś więcej? […] Dwaj czołowi pisarze polscy XX wieku, Witold Gombrowicz i Czesław Miłosz, choć sami żyli i tworzyli na obczyźnie, to wciąż budzili uzasadniony opór ze strony „prawdziwych” emigrantów. Programowo też sami odsuwając się od emigracji, żywili głębokie przeświadczenie, że są wygnańcami w znaczeniu szerszym, bardziej uniwersalnym niż emigracja. Słowo służyło po prostu określeniu kondycji ludzkiej, która w XX wieku odznaczała się przemożnym poczuciem wyobcowania, wykorzenienia, alienacji, bezdomności, sieroctwa, by poprzestać na objawach najlepiej znanych. Emigranci, do których przylgnęła nazwa wojennych (lub wrześniowych), dzielili znamiona tej samej kondycji, choć z pewnością nie w tak manifestacyjny i artystycznie dojrzały sposób co ich następcy, ale mimo niepodważalnej specyfiki tej formacji historyczno-kulturowej stanowiła ona przecież tylko jedno z wielu odwzorowań bardziej uniwersalnego doświadczenia, które będzie dalej nazywane doświadczeniem wygnania.

I rzeczywiście, jeżeli spojrzymy pod tym kątem na ukształtowany dotychczas obraz literatury polskiej tworzonej przez autorów, którzy tuż przed wojną, w czasie jej trwania lub zaraz po jej zakończeniu zna- leźli się poza granicami kraju, to dostrzeżemy zdecydowaną dominację zawężającej perspektywy emigracyjnej. Są przecież tacy pisarze, którzy w zdecydowany sposób wymykają się podobnym kwalifikacjom, a doświadczenie wyobcowania tkwiące w ich pisarstwie znacznie wykracza poza ramy wąsko rozumianej emigracyjności, nabierając cech uniwersalnej przypadłości ludzkiej egzystencji, odrywając się przy tym od bezpośrednich kontekstów politycznych i/lub ekonomicznych. Podjęcie optyki badawczej sugerowanej przez Święcha umożliwia dostrzeżenie w takiej twórczości wyraźnych tropów łączących ją z literaturą krajową (nie emigracyjną) oraz, co może jeszcze ważniejsze, z literaturą światową. Jednocześnie możliwy staje się także wgląd w niedostrzegane bądź lekceważone dotychczas aspekty danego pisarstwa, które wprost lub pośrednio wynikają z doświadczenia wygnania, są zapisem zmagań pisarza w celu ponownego odzyskania twórczej tożsamości w zupełnie nowych dla siebie okolicznościach.

Jednym z najważniejszych pisarzy, dla których powyższe kwestie mają fundamentalne znaczenie, a którzy pod tym kątem nie zostali dotąd w wystarczający sposób opisani, bez wątpienia jest Zygmunt Haupt. Sam autor Pierścienia z papieru zwykł mówić o sobie właśnie jako o wygnańcu. Fraza ta w różnych postaciach wielokrotnie powraca na kartach autorskiej korespondencji. Problematyka z nią związana pojawia się w szkicach i esejach jego autorstwa, ale stanowi również zasadniczy punkt odniesienia dla wielu opowiadań. Nic dziwnego, wszak doświadczenie wygnańcze, obok wojennego, było tym impulsem wewnętrznym, który w istotny sposób ukształtował to pisarstwo, w różnym stopniu wpływając na jego formę i tematykę. Dostrzeżenie tego faktu pozwala lepiej zrozumieć niektóre aspekty Hauptowskiej poetyki, ale także daje nowy impuls do rozważań poświęconych wpisanej w tę twórczości indywidualnej koncepcji podmiotowości oscylującej pomiędzy dwoma biegunami: z jednej strony bycia wygnańcem, z drugiej – bycia outsiderem (z wyboru). Biorąc pod uwagę rangę tych zagadnień, można uznać, że bez wątpienia są one warte dodatkowego, poważnego namysłu, który nie zmierzałby do odtworzenia kompletnej biografii, a także unikałby pokusy interpretacji o nastawieniu psychologizującym. Chodziłoby raczej o próbę rekonstrukcji wyjątkowej osobowości twórczej wpisanej w teksty Haupta oraz kształtującego ją szczególnego doświadczenia wygnania, które stało się udziałem pisarza, człowieka z krwi i kości. Próba taka musi uwzględnić całe spektrum pisarskiej spuścizny autora Pierścienia z papieru, odnosić się zarówno do analiz materiału literackiego, jak i listów oraz tekstów dyskursywnych. Tylko w ten sposób możliwa jest bowiem obserwacja całej złożoności semantycznych przekształceń w interesującym nas zakresie.

Istotnym punktem odniesienia dla rozważań składających się na tę książkę są zatem archiwalne listy pisarza. Jest się tak z dwóch powodów. Po pierwsze, o czym dalej piszę, jest to fascynujący materiał archiwalny, który do dzisiaj pozostaje w znacznej części nieznany i w związku z tym nieopisany przez badaczy Hauptowskiej twórczości. Po drugie, co jeszcze ważniejsze, listy Haupta dają bezpośredni wgląd w formowanie się dojrzałego idiomu twórczego, pokazują, w jaki sposób kształtowała się jego wygnańcza tożsamość i jak wpływało to na niektóre wewnętrzne przekształcenia tego pisarstwa, zarówno w zakresie formy, jak i podejmowanej tematyki. Analiza dostępnych materiałów źródłowych połączona z uważną lekturą twórczości (opublikowanej i tej pozostającej w rękopisach) autora Pierścienia z papieru nadal może dostarczyć nam interesujących tropów interpretacyjnych. Jako egzemplifikację można przywołać jeden niezwykle charakterystyczny przykład. Bardzo wcześnie, bo już w 1948 roku pisarz nawiązał kontakt z założonym przez Jamesa Laughlina wydawnictwem New Directions w celu publikacji swojej prozy tłumaczonej na język angielski. W stanfordzkim archiwum pisarza zachowała się wieloletnia korespondencja z kolejnymi redaktorami, jednak zdecydowanie wyróżnia się list z 7 marca 1951 roku, w którym recenzent wewnętrzny napisał: „So far as I am concerned, however, yours is some of the best writing I’ve seen during my sojourn at New Directions. You write like a poet”. List ten musiał zwrócić szczególną uwagę Haupta chociażby z tego powodu, że wyróżniał się na tle wszystkich wcześniejszych (a także – jak się okazuje – późniejszych) dosyć osobistym tonem, w jakim zwrócił się do niego krytyk rekomendujący tekst dla wydawnictwa. W zdecydowanej większości przypadków korespondencja ta miała bowiem charakter bardzo sformalizowany. Fraza użyta przez redaktora („Pisze pan jak poeta”) najwyraźniej zapadła w pamięć autorowi Pierścienia z papieru, który nigdy wcześniej nie wypowiadał się w ten sposób o swoim pisarstwie, natomiast od tej pory zaczął używać podobnych określeń. Przykładem może być list do Jerzego Giedroycia z 23 maja 1961 roku, w którym Haupt napisał o swoim opowiadaniu Pejzaż ze wschodem słońca i obiektami ze stali, że jest to „wiersz prozą”. Podobnych określeń rozsianych po różnych autotematycznych wypowiedziach pisarza można znaleźć znacznie więcej i z pewnością stanowią one interesujący ślad przemian w zakresie jego pisarskiej samoświadomości, być może także poetyki, chociaż – oczywiście – są to zagadnienia o wiele bardziej skomplikowane i wymagają dalszych szczegółowych analiz porównawczych.

Rozważania zawarte w kolejnych rozdziałach książki stanowią próbę wstępnego uporządkowania tej problematyki w odniesieniu do twórczości Haupta. W tym celu zostały wzięte pod uwagę zarówno twórczość literacka, jak i oryginalne, dotąd niepublikowane materiały źródłowe (głównie epistolografia) rozproszone po różnych archiwach, w większości znajdujących się poza granicami Polski. W trakcie prac nad książką udało się między innymi dotrzeć do trzech najważniejszych zbiorów Hauptowskiej korespondencji: z Józefem Wittlinem (archiwum zdeponowane w bibliotece Uniwersytetu Harvarda), z Jerzym Giedroyciem i pozostałymi członkami zespołu redagującego „Kulturę” paryską (archiwum zdeponowane w Instytucie Literackim w Maisons-Laffitte) oraz z Aleksandrem Jantą-Połczyńskim (archiwum Biblioteki Narodowej w Warszawie). Udało się także przeprowadzić osobne badania nad najważniejszą kolekcją, archiwum pisarza przechowywanym w Bibliotece Uniwersytetu Stanforda. Szczegółowemu opisowi i analizie tych zbiorów pod interesującym mnie kątem poświęcone zostały dwa pierwsze rozdziały: Uwagi o epistolografii Zygmunta Haupta (1946–1975) i „Kultura” – „Wiadomości” – „Tematy”. Korespondencja z redaktorami. Istotne miejsce w pierwszym z tych rozdziałów zajmuje przedstawienie wieloletniej korespondencji autora Pierścienia z papieru z Józefem Wittlinem. Dodatkowym elementem rozprawy jest także analiza odkrytych w archiwum Muzeum Literatury w Warszawie rękopiśmiennych notatek Wittlina do planowanego przez niego, a nigdy nieukończonego szkicu poświęconego Hauptowi. W drugim z wymienionych rozdziałów na podstawie kontaktów pisarza z najważniejszymi wydawcami omówiona została problematyka formowania się jego literackiego idiomu oraz twórczych ról, jakie przyjmował – do tego uzupełniono ją o wybór dwudziestu jeden listów z prowadzonej do końca życia obszernej
korespondencji z Jerzym Giedroyciem. Rozdział trzeci, Od wygnańca do outsidera, zajmuje centralne miejsce w całym wywodzie i stanowi próbę analizy splotu okoliczności zewnętrznych oraz sposobów ich literackiej transpozycji w ramach dyskursu wyznaczonego przez parę wzajemnie przenikających się i oddziaływających na siebie doświadczeń: bycia wygnańcem i bycia outsiderem. Istotne w tych rozważaniach są analizy dyskursywnych szkiców Haupta oraz fragmentów jego twórczości literackiej. I wreszcie rozdział czwarty, a zarazem ostatni, Balon. Rekonesans w archiwum pisarza, zawiera rozpoznania i uwagi dotyczące procesu twórczego autora Pierścienia z papieru, poczynione dzięki nie- którym z zachowanych do dzisiaj brulionów jego utworów. Twórczość Haupta wyraźnie zakorzeniona jest w pozaliterackiej realności, świat przedstawiony wielu jego tekstów ma swoje źródła w doświadczeniu biograficznym. Pisano już o tym na podstawie „gotowych” tekstów, moje rozważania zmierzają jednak do pokazania niektórych mechanizmów owej literackiej transpozycji działających już na etapie wypracowywania późniejszej dojrzałej formy. Rozważania te kończę kilkoma wnioskami i propozycjami badawczymi dalszych, genetycznych dociekań, które należałoby w przyszłości podjąć, a które pomogłyby jeszcze lepiej zrozumieć wewnętrzne ukształtowanie prozy Haupta i umożliwiłyby odkrycie nieznanych dotąd aspektów jego osobowości twórczej.

 

Spis treści

Wykaz stosowanych skrótów / 11

Wstęp / 13

Uwagi o epistolografii Zygmunta Haupta (1946–1975)
„...mam jakąś wadę, nie umiem pisać listów / 19
„...w takt polskiej mowy / 28
Pisarz na wygnaniu / 45
Powrót do kraju / 58
„Pan jest starym emigrantem...” Korespondencja Zygmunta Haupta z Józefem Wittlinem (1947–1974) / 61
Nienapisany szkic / 80

„Kultura” – „Wiadomości” – „Tematy”. Korespondencja z redaktorami
Początki współpracy z „Kulturą/ 88
Nie tylko „Kultura” / 94
„Czy ma Pan coś nowego na warsztacie?” / 105
Tłumacz / 118
Aneks. Korespondencja Zygmunta Haupta i Jerzego Giedroycia (1947–1975) – wybór / 129

Od wygnańca do outsidera
War bridegroom / 151
Wielka polityka w tle / 165
Pisarz polski w Ameryce / 170
O poezji outsidera / 182
„Wieża babel języków” / 189
Brzmienia / 198

„Balon”. Rekonesans w archiwum pisarza
Archiwum / 209
Balon / 217
Wnioski / 228

 

 

Wydawcy: Wydawnictwo Naukowe ATH, Instytut Literatury
Miejsce i rok wydania: Bielsko-Biała – Kraków 2019
Redakcja naukowa: dr hab. Andrzej Niewiadomski, prof. UMCS
Redakcja językowa: Adrian Kyć
Korekta i adiustacja: Alicja Luberda
Skład i łamanie: Estera Sendecka
ISBN 978-83-66249-09-7
ISBN 978-83-66359-02-4

do góry
Sklep jest w trybie podglądu
Pokaż pełną wersję strony
Sklep internetowy Shoper.pl