Newsletter
Podaj swój adres e-mail, jeżeli chcesz otrzymywać informacje o nowościach i promocjach.
POZOSTAŁE PUBLIKACJE
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 1
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 1
18,00 zł
szt.
Pakiet „Nowego Napisu” nr 1
Pakiet „Nowego Napisu” nr 1
50,00 zł
szt.
Liryka i fenomenologia
Liryka i fenomenologia
25,00 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 2
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 2
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 2
Pakiet "Nowego Napisu" nr 2
66,00 zł
szt.
Tancerz - Stefan Türschmid
Tancerz - Stefan Türschmid
29,90 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 3
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 3
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 3
Pakiet "Nowego Napisu" nr 3
66,00 zł
szt.
Formalina - Maciej Filipek
Formalina - Maciej Filipek
24,90 zł
szt.
niedoskonałości - Ewa Frączek
niedoskonałości - Ewa Frączek
24,90 zł
szt.
Pakiet e-booków Dziennik pandemiczne
Pakiet e-booków Dziennik pandemiczne
74,70 zł 59,76 zł
szt.
Różaglon - Filip Matwiejczuk
Różaglon - Filip Matwiejczuk
20,00 zł
szt.
Rozmowy z Różewiczem - Jan Polkowski
Rozmowy z Różewiczem - Jan Polkowski
19,90 zł
szt.
Dramaty wybrane - Marek Kochan
Dramaty wybrane - Marek Kochan
16,00 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 4
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 4
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 4
Pakiet "Nowego Napisu" nr 4
50,00 zł 37,50 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 5
Nowy Napis. Liryka, epika, dramat nr 5
18,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 5
Pakiet "Nowego Napisu" nr 5
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Ość wieloryba - Lesław Nowara
Ość wieloryba - Lesław Nowara
25,00 zł
szt.
Większe - Tomasz Dalasiński
Większe - Tomasz Dalasiński
13,00 zł
szt.
Nekrotrip - Piotr Jemioło
Nekrotrip - Piotr Jemioło
20,00 zł
szt.
Apokalipsa psa - Adam Leszkiewicz
Apokalipsa psa - Adam Leszkiewicz
19,90 zł
szt.
Egotyki i niewiersze - Bogdan Jaremin
Egotyki i niewiersze - Bogdan Jaremin
20,00 zł
szt.
Trylogia ukraińska - Józef Łobodowski
Trylogia ukraińska - Józef Łobodowski
48,00 zł 36,00 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 6/7
Pakiet "Nowego Napisu" nr 6/7
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Audiobook Podzwonne dla Instytutu
Audiobook Podzwonne dla Instytutu
39,90 zł
szt.
Iskra i kamień - Paweł Hohmann
Iskra i kamień - Paweł Hohmann
39,90 zł
szt.
B.Bomb - Marta Kozłowska
B.Bomb - Marta Kozłowska
39,90 zł
szt.
Głosy - Jan Polkowski
Głosy - Jan Polkowski
15,00 zł
szt.
Żywioły - Maciej Mazurek
Żywioły - Maciej Mazurek
15,00 zł
szt.
Ptaki, ptaszki - Mirosław Dzień
Ptaki, ptaszki - Mirosław Dzień
15,00 zł
szt.
Nowy Napis. Liryka, epika dramat nr 8
Nowy Napis. Liryka, epika dramat nr 8
18,00 zł
szt.
Wysokie słońce - Łukasz Barys
Wysokie słońce - Łukasz Barys
24,90 zł
szt.
Pieśni - Damian Kowal
Pieśni - Damian Kowal
24,90 zł
szt.
E-book B.Bomb - Marta Kozłowska
E-book B.Bomb - Marta Kozłowska
24,90 zł
szt.
Pakiet "Nowego Napisu" nr 8
Pakiet "Nowego Napisu" nr 8
66,00 zł 49,50 zł
szt.
Jedenaście metafor - Marek Czuku
Jedenaście metafor - Marek Czuku
20,00 zł
szt.
Zaloguj się
Nie pamiętasz hasła? Zarejestruj się

Czapski raz jeszcze... Errata do biografii Józefa Czapskiego

Dostępność: duża ilość
Wysyłka w: 48 godzin
Cena: 30,00 zł 30.00
ilość szt.

towar niedostępny

dodaj do przechowalni
Ocena: 0
Kod produktu: 34EA-560C4_20210624141602

Opis

Zdawać by się więc mogło, że polska literatura wyczerpała wszystkie zagadnienia dotyczące Józefa Czapskiego, a ostatnio wydana biografia pió­ra Erica Karpelesa i polska edycja nieco starszego opracowania Murielle Werner­-Gagnebin, a także połączony z konferencjami festiwal poświęcony Czapskiemu powinny być jedynie podsumowaniem wieloletniej dyskusji o wybitnym malarzu, wszechstronnym krytyku sztuki i świadku burzliwej historii polsko­-rosyjskiej. Nic bardziej mylnego! Nasza wiedza o twór­czości, życiu i działalności społeczno­politycznej autora Oka wciąż nie jest kompletna, także pomimo starań Elżbiety Skoczek, która (...) sięga w zakamarki tajemnic jego biografii.

Na książkę składają się szkice historyków, którym odkrywanie i rozpo­znawanie epizodów z życia malarza dało asumpt do napisania ciekawych apendyksów do biografii; literaturoznawców czytających teksty druko­wane i rękopisy dzienników, korespondencji i notatników zdeponowa­ne w archiwach Instytutu Literackiego w Paryżu, Muzeum Narodowego w Krakowie i innych miejscach; wreszcie malarzy patrzących na dzieła Czapskiego okiem i sercem.

(ze wstępu dra hab. Mirosława A. Supruniuka)

 

Wstęp

Mirosław A. Supruniuk, Czapski raz jeszcze... i nie po raz ostatni

Zbiór studiów nad życiem, działalnością artystyczną i twórczością kry­tycznoliteracką Józefa Czapskiego – a przecież choć to najważniejsze, to jednak nie wszystkie podejmowane przez malarza role – jest imponujący i coraz trudniejszy do ogarnięcia, a publikacji miałkich i niewnoszących niczego do dyskursu jest nie mniej niż tych, które pozwalają poznawać i lepiej rozumieć opus vitae malarza oraz zagłębiać się w jego wielo­wątkową osobowość. Liczne wydawane w ostatnich kilkunastu latach osobne tomy i bardziej lub mniej rzeczowe artykuły dotyczące rozpozna­nia jego malarstwa, edycje krytyczne tekstów o sztuce i literaturze oraz poświęconych sprawom sowieckim, w tym kolejne wydania Na nieludz­kiej ziemi, Wspomnień starobielskich czy wykładów o Prouście – opatrzo­nych wstępami i omówieniami coraz to nowszych i młodszych badaczy – ukazują żywe i wciąż interesujące dla historyków zagadnienia. Ten, kto zdoła przebrnąć przez nowości wydawnicze, odkryje choćby nieznaną mu drugą edycję tekstów rozproszonych przygotowaną przez niezmor­dowanego Pawła Kądzielę w Bibliotece „Więzi”. Gdyby szukać analogii dla tak niegasnącego zainteresowania, to najpewniej nie wśród artystów plastyków polskich, ale może wybitnych ludzi pióra lub postaci parających się polityką. Z emigrantów najpewniej jedynie Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Gustaw Herling-Grudziński i może Józef Mackiewicz do­ czekali się większej liczby publikacji na swój temat, a to z tego względu, że pisanie o książkach literackich i biografiach pisarzy jest znacznie ła­twiejsze niż pisanie o obrazach i demonach w głowie malarza. Dodajmy, że żaden z tych twórców nie był postacią równie co Czapski złożoną, wielowątkową i obdarzoną taką liczbą talentów, a nade wszystko umie­jętnością znajdowania się w oku cyklonu historii.

Zdawać by się więc mogło, że polska literatura wyczerpała wszystkie zagadnienia dotyczące Józefa Czapskiego,  a ostatnio wydana biografia pió­ra Erica Karpelesa i polska edycja nieco starszego opracowania Murielle Werner­Gagnebin, a także połączony z konferencjami festiwal poświęcony Czapskiemu powinny być jedynie podsumowaniem wieloletniej dyskusji o wybitnym malarzu, wszechstronnym krytyku sztuki i świadku burzliwej historii polsko­-rosyjskiej. Nic bardziej mylnego! Nasza wiedza o twór­czości, życiu i działalności społeczno­politycznej autora Oka wciąż nie jest kompletna, także pomimo starań Elżbiety Skoczek, która na portalu internetowym o Czapskim sięga w zakamarki tajemnic jego biografii. Tezę tę potwierdzają również dwie wydane w Krakowie książki, przygo­towane w odstępie zaledwie dwóch lat: Granit i tęcza. Dzieła i osobowość Józefa Czapskiego (red. A. Pilch, A. Włodarczyk, Kraków 2019), która nie doczekała się jeszcze rzeczowej krytyki, oraz tom niniejszy, który przed­ stawiamy Państwu do oceny.

Na książkę składają się szkice historyków, którym odkrywanie i rozpo­znawanie epizodów z życia malarza dało asumpt do napisania ciekawych apendyksów do biografii; literaturoznawców czytających teksty druko­wane i rękopisy dzienników, korespondencji i notatników zdeponowa­ne w archiwach Instytutu Literackiego w Paryżu, Muzeum Narodowego w Krakowie i innych miejscach; wreszcie malarzy patrzących na dzieła Czapskiego okiem i sercem.

Szukając jakiegoś ładu w czytaniu książki, warto zacząć od szkicu Janusza S. Nowaka Niewola i malarstwo. Twórczość Józefa Czapskiego „na nieludzkiej ziemi” – 1939–1942. Autor w początkowej części rozprawy stwierdza: „Jednym z mniej znanych okresów działalności Czapskiego jako malarza jest czas drugiej wojny światowej, wciąż niewiele wiadomo o jego pobytach w sowieckich łagrach – w Starobielsku, Pawliszczewie Bo­rze pod Juchnowem, Griazowcu – a także w Kazachstanie, Persji (Iranie), Iraku, Palestynie czy we Włoszech”. Szybko jednak dodaje, że „[n]iedosta­teczna wiedza na ten temat jest spowodowana przede wszystkim brakiem rozpoznania archiwalnego, związanym z niedostępnością pozostających w rękach prywatnych pierwszych dzienników wojennych Czapskiego, które obejmują zapiski od maja 1940 do marca 1942 roku”. I to smutna prawda, lecz w dalszej narracji badacz udowadnia, że nawet szczątkowe źródła, które coraz częściej zostają opublikowane, pozwalają z wielką dokładnością ustalić na podstawie wnikliwej analizy dokumentacyjnej koleje losów malarza w Rosji i Persji. Szkic ukazuje zarówno codzienność życia w Starobielsku, wypełnionego między innymi wykładami o Marcelu Prouście, starania o uwolnienie Czapskiego z obozu i pobyt w Pawlisz­czewie Borze, jak i zabiegi malarza, by dostać się do Armii Polskiej. Nowak z akrybią pochyla się nad dziennikami, notatnikami i rysunkami Czapskiego z okresu sowieckiego i analizuje je szczegółowo, odkrywając ciekawe postaci współwięźniów. Opowieść nie kończy się jednak w Ro­sji – badacz podąża wraz z Czapskim do Persji, dokąd ewakuowana jest armia generała Władysława Andersa. Autor dostrzega, że rola Czapskiego w 2 Korpusie nabiera znaczenia, a zaufanie generała do malarza skutkuje powierzeniem mu paryskiej placówki Korpusu w 1945 roku, co w dużym stopniu zdefiniowało jego emigracyjną biografię.

Pobyt Czapskiego w Paryżu od momentu powołania placówki aż do późnych lat 50. streszcza Leszek Czarnecki w artykule Czapski i Giedroyc. Droga do Francji. Zwraca on uwagę na to, jak cennym źródłem są archi­walia złożone w Instytucie Literackim. Nie da się bez nich opisywać działalności politycznej Czapskiego, a tej bez udziału Jerzego Giedroycia i Instytutu. Cechy Czapskiego, jego łatwość kontaktu z ludźmi i przede wszystkim pracowitość oraz poświęcenie dla sprawy polskiej przydały się w okresie przenosin Instytutu z Rzymu do Paryża. To major Czapski zorganizował materialne fundamenty Instytutu Literackiego, choć jego rola w tworzeniu kierunków działalności i polityki „Kultury” była już znacznie skromniejsza. O ile Czapski był osobny w sztuce i pisarstwie, o tyle w działalności politycznej niemal zawsze był jedynie wykonawcą lub w najlepszym razie współautorem pomysłów redaktora paryskiej „Kultury”. Był zawsze gotowy do podjęcia najtrudniejszych misji, a jego wkład w nie jest nieoceniony. Interesującym źródłem odnalezionym przez autora w spuściźnie Andrzeja Bobkowskiego są notatki pisarza na temat stosunku Republiki Francuskiej do polskiej misji wojskowej i w ogóle do emigrantów polskich w okresie tużpowojennym.

Wyspę św. Ludwika, miejsce szczególne na mapie Paryża, związane z Wielką Emigracją i emigracją powojenną, na której przy 12 rue Saint Louis­en­l’Île powstała księgarnia Libella z galerią prowadzoną przez Kazimierza Romanowicza – dodajmy, że formalnie był to również pierw­szy adres Instytutu Literackiego – przywołuje esej Katarzyny Moskały Paryski adres Józefa Czapskiego. Józef Czapski i Galerie Lambert. Autorka zauważa, że do 1959 roku artyści plastycy polscy, emigracyjni, a także krajowi nie mieli w Paryżu własnej przestrzeni wystawienniczej, która mogła im ułatwić debiut czy być miejscem wystawiania nowych prac. Bywali gośćmi niewielkich galerii francuskich i czasem mogli wystawiać w Bibliotece Polskiej lub Sali Polskiej YMCA. Powstanie w 1959 roku Galerie Lambert zmieniło tę sytuację, jakkolwiek galeria nie stała się „miejs­cem tylko dla Polaków”. Dwie osoby miały wpływ na kształt i program galerii: Józef Czapski i Konstanty A. Jeleński. Kazimierz Romanowicz, właściciel GL, przygotowując wystawy w latach 1959–1990, korzystał z ich rady. Czapski wystawiał w Galerie własne prace, prezentował swoje książki i był obecny na każdym niemal wernisażu. Wydaje się zatem, na przykładzie GL, że Czapski był nie tylko świadkiem i kronikarzem życia artystycznego, ale także jego kreatorem.

Działalności politycznej dotyczy też niewielki szkic Mirosława A. Su­pruniuka zatytułowany Noblesse oblige. Józef Czapski i Kongres Wolności Kultury. Jest on swego rodzaju podsumowaniem i streszczeniem trzy­dziestu lat studiów autora nad udziałem Polaków w Kongresie Wolności Kultury w latach 1950–1967 oraz w instytucjach, które odziedziczyły dorobek Kongresu po jego likwidacji. Związek Czapskiego z działalnością tej międzynarodowej instytucji był silny od samego początku. Artysta wspierał przede wszystkim cel zasadniczy KWK, jakim było dążenie do po­szerzania wolności rozwoju kultury w krajach bloku sowieckiego i pomoc dla artystów, pisarzy, muzyków. Ponadto brał udział w wydarzeniach kongresowych od czerwca 1950 roku aż do likwidacji organizacji, występował z referatami, pisał do książek i prasy kongresowej. Najważniejsze jednak było zaangażowanie Czapskiego w utworzenie Uniwersytetu Wolnej Europy w Strasburgu. Niniejszy szkic uzupełnia prace wcześniejsze, zwłaszcza ostatnią: Les Polonais au Collège de l’Europe libre de Strasbourg zamiesz­czoną w Les exilés polonais en France et la réorganisation pacifique de l’Europe (1940–1989) (dir. A. Marès, W. Prażuch, I. Kawka, Frankfurt am Main 2017), o informacje na temat udziału Czapskiego w Kongresie jako autora rysunków w „Preuves” – najważniejszym czasopiśmie Kongresu.

Paryż Czapskiego jest również tematem szkicu Elżbiety Skoczek „Ar­tysta uczy nas patrzeć na zjawiska świata oczyma innymi niż nasze obo­jętne oczy”. Józef Czapski, Maria Czapska i… pallotyni. Autorka próbuje opisać szczególne relacje łączące malarza z wyjątkowym miejscem, jakim było Centrum Dialogu w Paryżu, w VII dzielnicy, przy 25 rue Surcouf, niedaleko Pałacu Inwalidów i wieży Eiffla. Pod tym adresem za czasów ks. Józefa Sadzika i jego następcy, ks. Zenona Modzelewskiego, odbywały się ważne dla emigracji paryskiej wydarzenia kulturalne i społeczno­-polityczne, których częstym gościem był Czapski. Na ścianach Centrum, obok płócien Jana Lebensteina, wisiały obrazy malarza, a księża pallo­tyni byli kolejnymi jego spowiednikami i przyjaciółmi. Ostatnią posługę oddali Czapskiemu 15 stycznia 1993 roku. Dwa tygodnie później, 2 lutego 1993 roku, odbył się w sali Centrum Dialogu wieczór pamięci. Jak napi­sano w kronice: „Wielbiciele jego dzieła wypełnili salę po brzegi”. Dzisiaj nie ma już w budynku przy 25 rue Surcouf w Paryżu obrazów Czapskiego. Warto dodać, że w 2001 roku pallotyńskie Wydawnictwo Apostolicum wydało rozmowy Piotra Kłoczowskiego z Józefem Czapskim nagrywa­ne w 1989 roku. Książka ukazała się w kolekcji „Świadkowie XX wieku”, zapoczątkowanej w Éditions du Dialogue.

Pro captu lectoris habent sua fata libelli, chciałoby się powiedzieć po lekturze eseju Pawła Panasa „…nie chciałbym tego zaprzepaścić”. O nie­znanym epizodzie z dziejów przyjaźni Zygmunta Haupta z Marią i Józefem Czapskimi. Pretekstem do pisania o Czapskim jest los dwóch tomów poezji Mickiewicza, które malarz podarował Zygmuntowi Hauptowi. Z braku jakiejkolwiek czytelnej podpowiedzi (list wysłany z książkami nie zachował się) autor sam szuka możliwej przyczyny tej darowizny i znajduje ją w korespondencji z Czapskimi, w której manifestuje się odosobnienie pisarza i nie brak narzekań na ograniczony dostęp do słowa pisanego. Tego rodzaju powtarzające się żale mogły utrwalić w pamięci Czapskich obraz Haupta wygnańca walczącego o swoją kulturową tożsa­mość, robiącego wszystko, aby nie utracić żywej więzi ze wspólnotą, do której zawsze należał. Nie są znane dalsze losy podarowanych Hauptowi przez Czapskich tomów poezji Mickiewicza, nie wiemy, czy Haupt zreali­zował swój pomysł zwrócenia prezentu ofiarodawcom. Być może tomy Mickiewicza po śmierci Haupta wraz z innymi polskimi książkami z jego biblioteki trafiły do zbiorów Uniwersytetu Jerzego Waszyngtona.

Zupełnie odrębny w tomie artykuł Agaty Janiak Od poetyki do meta­fizyki. Kilka słów o „eseju czapskim” analizuje cechy szczególne i in­dywidualne pisarstwa Czapskiego, zwłaszcza jego eseistyki, i stara się zdefiniować, czym jest i jaki jest „esej czapski” jako wyjątkowy gatunek literacki. Badaczka zauważa – na postawie różnych sugestii dotyczących ogólnego wzorca eseju literackiego – że wszystkie cechy wymienione jako charakterystyczne obserwujemy w eseistyce Józefa Czapskiego. „Esej czapski” ma zatem właściwości, które odnajdujemy również u innych autorów emigracyjnych, na przykład u Jerzego Stempowskiego, Andrzeja Bobkowskiego, Czesława Miłosza, Stanisława Vincenza, a jednocześnie bardzo łatwo wskazać na odrębność tej eseistyki, zwłaszcza w kontekście sposobu opisu charakterystycznej dla pisarza narracji. Następnie Janiak zauważa, że zakres poruszanych przez Czapskiego problemów w pisar­stwie jest niemal identyczny zarówno w esejach, jak i w dziennikach (choć warto pamiętać, że powszechnie znane są zaledwie wydane fragmenty dziennika, większość wciąż pozostaje w rękopisach). Sylwetka twórcy, jaka wyłania się z analizy esejów i dzienników, jest właściwie tożsama i bardzo spójna, a wyznaczenie rzetelnej granicy między jednym a drugim gatunkiem jest trudne, jednak dziennik jako forma bardziej intymna i osobista stwarzał Czapskiemu okazję do bardziej bezpośredniego i emo­cjonalnego wypowiadania się.

O dziennikach Czapskiego pisze także Agnieszka Kosińska, opiekują­ca się jego spuścizną w Pawilonie Józefa Czapskiego. Autorka w szkicu „Przeżycie, oko, ręka”. O warsztacie twórczym Józefa Czapskiego analizuje dorobek pisarski i malarski twórcy przez pryzmat przeżyć wojennych i spisanych w książkach wspomnień. W dziennikach odnajduje pod­powiedzi dla rozumienia, patrzenia i myślenia malarskiego Czapskiego, rozpiętego pomiędzy Jean­-Baptiste-Camille’em Corotem a Francisco Goyą – dwójką malarzy, którym pozostał wierny. Czym były notatniki dla malarza, najlepiej obrazuje cytat: „Nie umiem myśleć bez pisania”. To w dziennikach Czapski obserwuje swoje malarstwo chłodnym i, co bardzo ważne, często rozbawionym okiem oraz stawia sobie wyzwania. Cały dziennik – 275 zachowanych woluminów, kilkadziesiąt tysięcy stron – jest, najkrócej mówiąc, autoanalizą procesu twórczego, prowadzoną od dziewiętnastego do dziewięćdziesiątego szóstego roku życia. Kosińska, przywołując słowa Czapskiego, że dziennik był „kontrolą oddechu dnia”, dostrzega w kajetach spokojne przyglądanie się malarza każdej pozor­ nie banalnej czynności, analizowanie własnych zachowań i poczynań, spisywanie rozmyślań oraz stawianie pytań – czyli, jak konstatuje, „po­znawanie swojego oddechu”.

Najoryginalniej i najpełniej o malarstwie Józefa Czapskiego piszą ma­larze wpatrzeni w jego obrazy. Pierwszym z nich jest Romuald Oramus w eseju Prawda artysty. Na przykładzie twórczości Józefa Czapskiego i nie tylko…, drugim Stanisław Sobolewski w „Musiałem gnać dalej i dalej…” Powrót Józefa Czapskiego. Swego czasu Stanisław Frenkiel, absolwent tej samej co Czapski krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, ale zainspirowany innym myśleniem o sztuce, zafascynowany niemieckim eks­presjonizmem, zauważył, że malarz piszący o innym malarzu musi być mu osobowością równorzędną, bo jeśli tak nie jest, to jego wypowiedzi mogą być w najlepszym wypadku drobnymi komentarzami i zachętą dla zwiedzających, ale dla twórcy dzieła sztuki stają się całkowicie zbędnym zjawiskiem. Artysta obeznany z problematyką twórczości malarskiej czy rzeźbiarskiej w świecie współczesnym, z funkcją sztuki w społeczeństwie oraz z dziedziną psychologii, która zajmuje się procesami pojmowania i absorbowania twórczości artystycznej, jest w stanie wnikać w głąb oglądanego obrazu.

Oramus stara się opisać malarski fenomen Józefa Czapskiego, złożony z kilku osobowości tworzących na bardzo różnych płaszczyznach, z rzad­ka rozumianych jako całość; i przyswojony w zasadzie tylko przez Polaków. „To zadziwiające, że obrazy Czapskiego – malarza, który nie jest ujmowany w szerszej, międzynarodowej perspektywie świata sztuki – mimo to są rozpoznawalne i wyróżniają się spośród podobnych stylistyk” – zauważa. I dalej, analizując twórczość Czapskiego w kontekście przemian w sztuce XX wieku, konstatuje: „Czapski jest wyraźnie osobny. Na przykładzie jego twórczości widać, iż wszelkie podziały i stylistyczne klasyfikacje są dalece umowne, a istoty wyrazu dzieł artysty należy szukać na styku symptomów czasu epoki i indywidualnej prawdy życia, którą determi­nuje nie tylko duch epoki, ale także jednostkowe doświadczenie losu”. Zdaniem autora na malarstwo Czapskiego trudno patrzeć jedynie przez pryzmat określonych, wykalkulowanych malarskich rygorów, bo rodziło się ono „na drodze wnikliwej obserwacji rzeczywistości, zjawiskowej i zmiennej w czasie”. I tak samo widzieli to jego malarscy przyjaciele – przywołani w szkicu Stanisław Rodziński, Zbylut Grzywacz, Krzysztof Jung i Janusz Marciniak.

Drugi z malarzy, Stanisław Sobolewski, zauważa, że malarstwo Józefa Czapskiego zbudowane jest na czterech podstawowych wątkach, swo­istej osi każdego malarstwa: martwej naturze, pejzażu, kompozycji we wnętrzu oraz portrecie. Wszystkie te elementy się przeplatają, czasem łączą, by ostatecznie ukazać duszę artysty unikającego doktrynalnie wszystkiego, co mogłoby naruszać czystość malarskiego komunikatu. Z drugiej strony, a może właśnie z tego powodu, Czapski jako malarz nie ma ustalonych zasad komponowania obrazu. Obok tradycyjnych układów, zaczerpniętych z tradycji i szkoły Józefa Pankiewicza, pojawiają się ujęcia inne, odbiegające od klasycznie uformowanych przyzwyczajeń odbiorcy, który idzie do galerii zobaczyć dzieła „kapisty”. Podobnie jest, gdy Czapski buduje gamę barwną. Sobolewski sugeruje, że „dla Czap­skiego pierwszoplanową kwestią było «wejście» w motyw – innymi sło­wy we fragment struktury świata, swoiste pars pro toto – poznanie jego wielowarstwowej struktury tak w sferze wymowy kształtów i brzmień barwnych, jak w pokładach znaczeń i emocji wyrażanych faktami zmy­ słowymi”. To odczytanie było determinantą w wyborze stosowanych środków malarskich.

Wypada zaznaczyć, że kolejna książka o Józefie Czapskim, którą Pań­stwu prezentujemy, w żadnym razie nie wypełnia białych plam w biografii i rozpoznaniu twórczości malarza, eseisty, pisarza wspomnień, krytyka sztuki, kreatora życia artystycznego czy – co już tu padło – świadka his­torii XX wieku. Do odkrycia są tysiące listów Czapskiego do przyjaciół, pisarzy, malarzy, polityków, kolekcjonerów jego obrazów czy wielkiej liczby miłośników jego sztuki. W latach 2016–2017 ukazała się w dru­ku korespondencja Józefa Czapskiego z Ludwikiem Heringiem z lat 1939–1982. Listy zostały udostępnione Piotrowi Kłoczowskiemu przez Ludmiłę Murawską­-Peju, a Fundacja Terytoria Książki wydała opra­cowanie w eleganckiej i czytelnej formie. Jest to bodaj najważniejsza intymna „książka o Czapskim” wydana w ostatnich dwudziestu pięciu latach. Znałem te listy wcześniej, już w 1999 roku, gdy przygotowywałem wystawę i katalog Murawska. Malarstwo i Teatr Osobny Trzech Osób (Białoszewski, Hering, Murawska). Miały być wówczas zdeponowane w toruńskim Archiwum Emigracji, ale stało się inaczej. Dopiero jednak ich lektura w druku uświadomiła mi, jak ubogie jest pisanie o Czapskim bez znajomości tego dialogu korespondencyjnego. Jak niezwykłe mogłyby być listy do Zygmunta Turkiewicza z Londynu, jeśli się odnajdą.

Dzięki zadaniom, które były mu powierzone, kontaktom, które umiał nawiązać, i podróżom, które odbywał, osobiste wspomnienia Czapskiego obejmują rozległą skalę przeżyć i zawierają bogate, barwne, z malarską pasją bystrego obserwatora kreślone pasma obserwacji. Można więc bez obaw przewidywać, że kolejne pokolenia będą trafiały w książkach Czapskiego na przekaz aktualny także dla nich, niezależnie od miejsca, w którym rozpoczną lekturę. Podobnie będzie z odnajdywanymi co­ raz częściej licznymi obrazami malarza. Dla Czapskiego wszystko było materiałem malarskim: obłok, liść, dom, pies, człowiek, stolik, ptak, lustro. Jego rysunki są notatkami wrażeń i obserwacji, uchwyconych błyskawicznie, ale z niebywałą wiernością fotograficznej migawki i siłą przeżycia. Bez względu na to, czy będzie to fragment pejzażu czy scena uliczna, układ postaci w kawiarni, metrze, poczekalni, korytarzu opery… Tym wszystkim, którzy zarzucali mu różnorodność poszukiwań, Czapski odpowiada, że w epokach rozdartych artysta przeżywa świat wielorako i nie mieści się w ciasnych formułkach. Jak Goya.

 

Streszczenia

  • Romuald Oramus, Prawda artysty. Na przykładzie twórczości Józefa Czapskiego i nie tylko…

Obywatelską i twórczą postawę Józefa Czapskiego w ciągu jego całego życia na tle złożonych wypadków historii cechowała wytrwała wola dawania świadectwa prawdzie. Czynił to jako baczny obserwator dziejów oraz artysta, który o sztuce także pisał. Gdy chodziło mu o „prawdę obrazu” o określonym założeniu formalnym oraz zawartych w nim celu i treści – prawda ta była próbą uchwycenia tego, co w życiu niezakłamane, rudymentarne, współczulne i wykraczające poza wizualną tkankę dzieła. Kierując się zasadą „Nie liczy się realizm czy anty- realizm. Liczy się prawda” – na uboczu rynkowych tendencji wartościowania malarstwa pod kątem dominujących mód – dostrzegał metafizyczny wymiar tego, co w twórczości istotne. Zauważał jej codzienny rys, ułomną rzeczywistość człowieka i jego otoczenia, w obrazach Czapskiego niepozbawianą jednak harmonii porządku form oraz zachwytu nad światłem i kolorem, odważnym i dynamicznym sposobem komponowania danego motywu. Obserwował materię i dramaturgię istnienia, samotność i anonimowość egzystencji, a zarazem piękno sceny życia. Nie krył szczerej refleksji na temat meandrów procesu tworzenia. Samokrytyczny, widział jednak szansę doświadczania szczególnego celu tworzenia, kiedy możliwość przedstawienia „prawdy życia” zdaje się ważniejsza niż poprawność czy estetyzacja przyjętej konwencji obrazu bądź rysunku.

 

  • Janusz S. Nowak, Niewola i malarstwo. Twórczość Józefa Czapskiego „na nieludzkiej ziemi” – 1939–1942

Wybuch drugiej wojny światowej przerwał w życiu Józefa Czapskiego niezwykle płodny malarsko okres twórczości, obfitujący w krajowe i zagraniczne wystawy indywidualne i zbiorowe. Jego udział w wojnie obronnej w ramach powszechnej mobilizacji trwał jedynie dwa tygodnie i zakończył się po 17 września 1939 roku aresztowaniem i prawie dwudziestodwumiesięcznym osadzeniem malarza w różnych obozach dla oficerów i żołnierzy polskich na terenie ZSRR. Czapski uznał, że nowe warunki życia wymagają od niego rewizji wyznawanych dotychczas idei malarskich i stawiają go przed zadaniami wymagającymi wykorzystania w pełni wolności wewnętrznej jako człowieka i artysty. Talent pisarski, wyrażany dotąd w formie prowadzonego od lat diariusza, i malarski, realizowany poprzez płótno, farbę i pędzel, pozwoliły mu w nowych i jakże tragicznych okolicznościach obozowych stać się malarzem dokumentalistą czarno-białej rzeczywistości sowieckiego łagru. W skromnych warunkach obozowych zamienił pędzel na ołówek, a płótno na kawałek papieru i przeszedł z obrazów na rysunkowe portrety współwięźniów oraz autoportrety, które tworzył z wykorzystaniem owej błyskawiczności widzenia artysty. Portrety te – rysowane na zamówienie i przechowane w szynelach współtowarzyszy niewoli, oficerów zamordowanych wiosną 1940 roku – przybrały formę por- tretów trumiennych. Stanowiły jedyne świadectwo prac Czapskiego, jako że dziennik został mu odebrany z chwilą opuszczenia obozu w Starobielsku 12 maja 1940 roku. Złagodzenie reżimu w obozach w Pawliszczewie Borze i Griazowcu pozwoliło Czapskiemu kontynuować pisanie dziennika i tworzyć kolejne rysun- kowe portrety kolegów, sceny obozowe oraz drobne szkice studiów „na naturze”. Po otrzymaniu wiadomości z okupowanego kraju o zniszczeniu jego dorobku malarskiego z lat 30. w dzienniku starał się Czapski odtwarzać za pomocą proustowskiej „pamięci mimowolnej” akwarelowe miniatury obrazów utraconych w Warszawie. Dzięki wolności uzyskanej na mocy układu Sikorski–Majski w 1941 roku artysta mógł podjąć działania zlecone przez dowództwo 2 Korpusu, dostrzegł też wtedy możliwość potraktowania tragicznego okresu doświadczeń obozowych jako pomostu malarskiego między czasem międzywojennym a pełnym nadziei pobytem na Środkowym i Bliskim Wschodzie. Przyszłość niosła twórcy nowe wyzwania, które wpłynęły na kolejny etap rozwoju drogi malarskiej – ku pełnemu studiowaniu natury w rysunku ubogaconym kolorytem Wschodu.

 

  • Agnieszka Kosińska, „Przeżycie, oko, ręka”. O warsztacie twórczym Józefa Czapskiego

Tajemnica promieniowania Józefa Czapskiego – tak dzieła, jak osoby – to tajemnica jego twórczego warsztatu. Esej „Przeżycie, oko, ręka”… Agnieszki Kosińskiej próbuje opisać meandry procesu twórczego żyjącego mocno, na wielu planach artysty. Praca czerpie z archiwów Czapskiego, jego prac wydanych, wywiadów, korespondencji oraz ze spuścizny plastycznej. To kolejna refleksja Kosińskiej po Miłoszu w Krakowie (Kraków 2015) o fascynującej osobowości, a także kolejny przekrojowy esej o Czapskim (po: „Bywajcie zdrowi i naelektryzowani!” O korespondencji Czapscy Herbertowie. I nie tylko; „Konsystencja tego stanu: nie musieliśmy mówić, nazywać. Mogłem myśleć do Ciebie wprost”. O korespondencji Czapski–Hering; Abyssus pod stopami a tulipany. Miłosz–Czapski).

 

  • Agata Janiak, Od poetyki do metafizyki. Kilka słów o „eseju czapskim”

W niniejszym artykule autorka podejmuje próbę określenia cech charakteryzujących eseistykę Józefa Czapskiego – polskiego pisarza i malarza. Do tej pory bowiem opisywano sylwetkę twórcy bez rozróżniania form literackich, jakimi się zajmował (dziennik, wspomnienia, esej, list). Badaczka dokonuje krótkiego przeglądu propozycji mówienia o eseju w polskim literaturoznawstwie i na tej podstawie traktuje esej jako gatunek pograniczny, któremu można przypisać cechy dystynktywne, jednak realizowane odmiennie przez różnych twórców. Agata Janiak odpowiada na podstawowe pytania literaturoznawstwa w kontekście eseistyki Czapskiego, mianowicie „kto mówi?” oraz „jak mówi?”, stąd badanie napięć między autorem a podmiotem oraz określenie, na jakiej podstawie esej jest formą intymistyczną i autobiograficzną. Cechą eseju – jak również pisarskiego stylu Czapskiego – jest to, że odnosi się do wielu wymiarów życia, jest osobisty, zindywidualizowany i jednocześnie stanowi świadectwo trudnej do uchwycenia mądrości. Artykuł jest więc próbą odpowiedzi na pytania tak o strukturę utworów, jak o ich wydźwięk interpretacyjny. Tym samym autorka łączy podejście strukturalne z hermeneutycznym.

 

  • Paweł Panas, „…nie chciałbym tego zaprzepaścić”. O nieznanym epizodzie z dziejów przyjaźni Zygmunta Haupta z Marią i Józefem Czapskimi

Artykuł przybliża nieznany epizod z dziejów wieloletniej przyjaźni Zygmunta Haupta oraz Marii i Józefa Czapskich. Na podstawie materiałów archiwalnych autor rekonstruuje historię podarowania Hauptowi przez Czapskich pierwszego wydania dwóch tomów Poezji Adama Mickiewicza, opublikowanych w Wil- nie w latach 1822–1823. Rozterki Haupta związane z niespodziewanym i hojnym podarunkiem dobrze uwidaczniają również problematykę wygnańczej tożsamości pisarza oraz jego walki o ocalenie własnego dziedzictwa kulturowego (w tym romantycznego).

 

  • Leszek Czarnecki, Czapski i Giedroyc. Droga do Francji

Jerzy Giedroyc, redaktor naczelny „Buntu Młodych”, pisma postępowych konserwatystów, we wrześniu 1939 roku idzie na wojnę z nadzieją kontynuowania walki u boku sojuszniczej Francji. Podobnie czynią jego redakcyjni przyjaciele. Na Bliskim Wschodzie w połowie wojny spotyka Giedroyc swoistego męża opatrznościowego w osobie Józefa Czapskiego, malarza i żołnierza armii Andersa. Z jego pomocą, pomimo wielu przeszkód politycznych i materialnych, utworzy w 1946 roku w Paryżu Instytut Literacki, największe osiągnięcie polskiej emigracji. Leszek Czarnecki, autor artykułu i jednocześnie wieloletni pracownik Instytutu, posiłkując się licznymi cytatami zaczerpniętymi z Archiwum Instytutu Literackiego, próbuje przybliżyć atmosferę tamtych lat.

 

  • Mirosław A. Supruniuk, Noblesse oblige. Józef Czapski i Kongres Wolności Kultury

Józef Czapski – malarz i pisarz – kilka razy zaangażował się w działalność polityczną. Artykuł streszcza jego udział w pracach Kongresu Wolności Kultury (Congrès pour la Liberté de la Culture). Organizacja ta powstała w 1950 roku w Berlinie Zachodnim jako międzynarodowa instytucja o charakterze politycznym, której głównymi celami miały być aktywność na rzecz wolności tworzenia i wspieranie rozwoju kultury w krajach bloku sowieckiego. Z czasem jej działalność objęła także kraje poza Europą. Czapski był zaangażowany w funkcjonowanie KWK od samego początku i w pewnym zakresie miał wpływ na jego kształt. Jego rola dotyczyła trzech obszarów: organizacji Kongresu jako instytucji i podejmowanych przezeń tematów, udziału w wydarzeniach kongresowych jako referenta oraz pisania i rysowania do wydawnictw Kongresu. Szczególnie ważne było zaangażowanie Czapskiego w tworzenie Uniwersytetu Wolnej Europy w Strasburgu. Celem placówki miało być wykształcenie kadry dla przyszłej zjednoczonej Europy.

 

  • Elżbieta Skoczek, „Artysta uczy nas patrzeć na zjawiska świata oczyma innymi niż nasze obojętne oczy”. Józef Czapski, Maria Czapska i… pallotyni

Autorka odkrywa na podstawie niepublikowanych rękopisów dzienników Czapskiego oraz niepublikowanych listów pomiędzy rodzeństwem Czapskich a ks. Józefem Sadzikiem nowe fakty biograficzne dotyczące Marii Czapskiej, Józefa Czapskiego i ks. Sadzika. Przywołuje zdarzenia, które ujawniają także relacje z osobami zarówno z kręgu paryskiej „Kultury”, jak i drugiego ważnego ośrodka polskiej emigracji we Francji – Centrum Dialogu utworzonego przez pallotynów w Paryżu. W artykule badaczka ujawnia fragmenty niepublikowanej dotąd rozmowy z ks. Jerzym Zawieruchą – świadkiem ostatnich lat życia Józefa Czapskiego – który na prośbę ks. Zenona Modzelewskiego wykonywał kopie dzienników Czapskiego.

 

  • Katarzyna Moskała, Paryski adres Józefa Czapskiego. Józef Czapski i Galerie Lambert

Do 1959 roku polscy artyści plastycy, emigracyjni i krajowi, nie dysponowali w Paryżu własną przestrzenią wystawienniczą. Swoje obrazy, rysunki i rzeźby pokazywali głównie w niewielkich galeriach francuskich. Tylko nieliczni z nich i wyłącznie emigranci mieli dostęp do pomieszczeń Biblioteki Polskiej i Sali Polskiej YMCA. Sytuacja zmieniła się w 1959 roku, kiedy przy księgarni Libella na wyspie św. Ludwika założono Galerie Lambert, jedyną polską profesjonalną galerię sztuki w Paryżu w XX wieku. Decydujący wpływ na powstanie i kształt galerii mieli Józef Czapski i Konstanty A. Jeleński. Obaj też pisali o jej działalności. Za ich radą szedł Kazimierz Romanowicz, przygotowując wystawy w latach 1959–1990. Ponadto Czapski wystawiał w Galerie Lambert własne prace, a księgarnia Libella organizowała promocje jego książek. Okoliczności współpracy Czapskiego z galerią mają duże znaczenie dla zrozumienia sztuki polskiej we Francji oraz dla biografii związanych z nią twórców. Pokazują, że Czapski był nie tylko świadkiem i kronikarzem życia artystycznego, ale także jego kreatorem.

 

  • Stanisław Sobolewski, „Musiałem gnać dalej i dalej…” Powrót Józefa Czapskiego

Dzieło Józefa Czapskiego – malarza, myśliciela, eseisty – ukazano w artykule w kontekście jego niezwykłej biografii. Autor tekstu zwraca uwagę, że działalność malarska artysty oraz jego refleksja na temat sztuki stanowią jedność i jako taką należy jego spuściznę traktować. Poprzez obrazy i zapiski została zobrazowana rola obserwacji natury w pracy malarza. Różnorodność stylistyczna malarstwa Czapskiego wynika z jego szczególnego stosunku do świata i obrazu rzeczy, a nie z podporządkowania wizji określonej, autorskiej stylistyce. W pracy autor przywołuje główne wątki tematyczne oraz znaczeniowe tej twórczości, oddające światopogląd artysty, jego definicję sztuki w życiu człowieka. Opowieść o świecie w ujęciu Czapskiego – malarza, jak i pisarza – jest przepełniona głębokim humanizmem i wrażliwością na piękno zarówno w wymiarze fizycznym, jak i duchowym. Artykuł zwraca uwagę na rolę, jaką twórczość Czapskiego odegrała w kształtowaniu się postaw artystycznych i obywatelskich w Polsce u schyłku komunizmu oraz na progu niepodległości. Artysta emigracyjny, skazany przez władze komunistyczne na zapomnienie, stał się dla wielu przewodnikiem i nauczycielem w skomplikowanym i wieloznacznym świecie sztuki współczesnej. Szczęśliwy los sprawił, że blisko stuletni malarz doczekał się niepodległej Polski, mógł przyjąć dowody szacunku i uznania, a choć do kraju już nie przyjechał, to symbolicznym śladem jego obecności w kulturze polskiej stała się pracownia artysty przeniesiona z emigracyjnej siedziby w Maisons-Laffitte.

 

Spis treści

Mirosław A. Supruniuk
Czapski raz jeszcze… i nie po raz ostatni / 9

Romuald Oramus
Prawda artysty. Na przykładzie twórczości Józefa Czapskiego i nie tylko… / 19 

Janusz S. Nowak
Niewola i malarstwo. Twórczość Józefa Czapskiego „na nieludzkiej ziemi” – 1939–1942 / 43

Agnieszka Kosińska
„Przeżycie, oko, ręka”. O warsztacie twórczym Józefa Czapskiego / 73

Agata Janiak
Od poetyki do metafizyki. Kilka słów o „eseju czapskim” / 101

Paweł Panas
„…nie chciałbym tego zaprzepaścić”. O nieznanym epizodzie z dziejów
przyjaźni Zygmunta Haupta z Marią i Józefem Czapskimi / 131

Leszek Czarnecki
Czapski i Giedroyc. Droga do Francji / 147

Mirosław A. Supruniuk
Noblesse oblige. Józef Czapski i Kongres Wolności Kultury / 169

Elżbieta Skoczek
„Artysta uczy nas patrzeć na zjawiska świata oczyma innymi niż nasze
obojętne oczy”. Józef Czapski, Maria Czapska i… pallotyni / 185

Katarzyna Moskała
Paryski adres Józefa Czapskiego. Józef Czapski i Galerie Lambert / 205

Stanisław Sobolewski
„Musiałem gnać dalej i dalej…” Powrót Józefa Czapskiego / 221

Streszczenia / 237

Summaries / 245

Noty o autorach / 253

Notes about the Authors / 259

Spis ilustracji / 265

Indeks osobowy / 267

 

 

Wydawca: Instytut Literatury
Miejsce i rok wydania: Kraków 2021
Redakcja językowa: Adrian Kyć
Korekta i adiustacja: Katarzyna Płachta, Pracownia Mole
Skład: Estera Sendecka
ISBN 978-83-66765-31-3

do góry
Sklep jest w trybie podglądu
Pokaż pełną wersję strony
Sklep internetowy Shoper.pl